Nghệ thuật dân gian

Đi tìm gốc tích“BÀ MỤ TRỜI”

10/12/2019 01:40
Màu chữ Cỡ chữ

Vùng đất Cà Mau mới được người Việt khai phá khoảng 300 năm. Sự ổn định dân cư tương đối muộn màng so với nhiều vùng miền trong cả nước. Vì vậy, trong đời sống dân gian, những câu chuyện kể, truyền thuyết, giai thoại về tự nhiên và con người vẫn còn mang đậm dấu ấn của thời kỳ khai hoang, mở cõi. 

Một trong những chủ đề được lưu truyền trong dân gian nhiều nhất, và đa dạng nhất đó là các giai thoại về cọp. Có thể nói, loài cọp là mối đe dọa kinh hoàng nhất đối với cuộc sống con người ở những vùng đất mới, mà cọp ở Cà Mau vốn nổi tiếng hung dữ “Cọp Cà Mau, hàu Đá Bạc”, nỗi lo sợ đến mức ám ảnh, dân gian không dám gọi thẳng tên “con cọp” mà phải gọi khác đi theo cách cung kính: “ông Thầy”, “ông Hổ”, “ông Ba mươi”, “ông Làng”, “Hương quản”, “Hia cọp”… Để yên ổn làm ăn, dân làng phải thường xuyên dùng lễ vật (heo sống, thịt trâu, thịt bò) để cúng tế cọp, thậm chí một số nơi còn lập miếu thờ cọp. Ngày nay ở một số đình làng vẫn còn những bệ thờ, miếu thờ hoặc bình phong đắp nổi hình cọp được người dân hương khói thường xuyên.

Con cọp từ động vật hoang dã trong thiên nhiên đã đi vào đời sống tâm linh của người Cà Mau qua nghi thức thờ cúng trong những đình, chùa, miếu và những nơi thờ tự cộng đồng. Bên cạnh đó, con cọp cũng trở nên gần gũi với đời sống dân gian qua những câu chuyện kể về cọp, trong đó được lưu truyền nhiều nhất là chuyện “Cọp xay lúa” của Bác Ba Phi; chuyện cọp vật, cọp bắt trẻ con ở Cái Bát; chuyện cọp trả ơn, cọp đi tu ở phường 4, Cà Mau (Tháp Cậu, Chùa Phật Tổ); chuyện bà mụ đỡ đẻ cho cọp… 

Câu chuyện về “bà mụ trời” đỡ đẻ cho cọp được nhiều sách, báo, tài liệu đề cập. Nội dung câu chuyện về “bà mụ trời” xảy ra ở “Rạch Bần, quận Cái Nước” được nhiều tài liệu dẫn lại theo cách gọi địa danh ngày trước, đó là chuyện kể về một bà mụ có tài đỡ đẻ nổi tiếng trong vùng, một hôm bị con cọp bắt đi vào rừng, bà sợ quá ngất đi, đến khi tỉnh dậy thì thấy đang ở trong một cái hang cọp, có con cọp cái đang trở dạ, bằng kinh nghiệm đỡ đẻ của mình, bà biết đây là ca sinh khó, bà ngay lập tức đến giúp đỡ con cọp cái, sau khi “mẹ tròn, con vuông” thì bà cũng mệt quá thiếp đi, lúc tỉnh dậy thì thấy mình đã được cõng về nhà. Khi đó bà mới biết con cọp đực đã tìm đến nhờ bà đỡ đẻ cho cọp cái. Dân gian còn đồn đại rằng từ đó về sau, con cọp đực thỉnh thoảng lại bắt heo rừng đến đặt trước cửa nhà để trả ơn cho bà.

Nghề mụ vườn (đỡ đẻ theo kinh nghiệm dân gian) ngày trước rất phổ biến, nhất là trong điều kiện y học chưa phát triển, hầu như vùng nào cũng có những bà mụ vườn - một số địa phương đã hình thành địa danh “rạch bà mụ”, “kinh bà mụ”, “xóm bà mụ”… nhưng chuyện đỡ đẻ cho cọp là chuyện hết sức đặc biệt, vì vậy dân gian gọi là “mụ trời” hàm ý do trời sai xuống (thiên mụ) để giúp đỡ con người, đồng thời cũng thể hiện ước vọng chinh phục thiên nhiên, chinh phục những thế lực đáng sợ nhất trong tự nhiên (như loài cọp). Có lẽ vì vậy, câu chuyện về “bà mụ trời” với nhiều dị bản khác nhau đã được lưu truyền khắp nơi, trong tỉnh Cà Mau và cả những địa phương khác như: Long An, Tiền Giang, Đồng Nai…

Trong quá trình nghiên cứu điền dã ở Cà Mau, chúng tôi đã tiếp cận một câu chuyện có thật về “bà mụ trời” ở ấp 2, xã Tân Lộc, huyện Thới Bình. Theo các cụ cao niên trong vùng này, thì “bà mụ trời” tên thật là Trần Thị Đệ, sống vào khoảng giữa thế kỷ 19, là vợ ông Huỳnh Văn Tưởng. Bà Đệ là một mụ vườn nổi tiếng trong vùng và thường xuyên được nhân dân địa phương và dân làng các vùng lân cận đến rước đi đỡ đẻ, đặc biệt là những ca đẻ khó.

Ông Huỳnh Văn Liêm (sinh năm 1949) là cháu sơ (đời thứ 5) của ông Huỳnh Văn Tưởng và bà Trần Thị Đệ kể lại, lúc còn nhỏ ông thường nghe kể về chuyện đỡ đẻ cho cọp của bà sơ. Ngày trước dân địa phương thường cất nhà sàn bằng cây nhum, cây kè (loài cây có nhiều ở địa phương) để chống ngập nước và chống thú dữ, vì các gia đình trong vùng hay bị cọp đến quấy phá và bắt gia súc. Một hôm bà Trần Thị Đệ sau khi đi đỡ đẻ về nhà thì nghe tiếng cọp hộc ngoài hè, bà liền cầm đuốc tới xem thì bị con cọp lớn lao tới chụp bắt bà tha vào rừng, hàng xóm kéo nhau đi tìm, tưởng bà đã chết nên chuẩn bị đám tang. 

Đến ngày hôm sau người ta thấy bà trở về nhà, hỏi ra mới biết con cọp tha bà vào rừng để đỡ đẻ cho cọp cái. Chưa hết bất ngờ thì sáng hôm sau nữa lại thấy ai đem con heo trắng khoảng 80kg đến chỗ gốc cây xoài trước sân, người nhà thấy vậy đi hỏi thăm khắp xóm thì cách đó khoảng 2km có một gia đình vừa bị cọp vào bắt mất heo, sau khi trả heo về cho chủ, dân làng bèn lập một ngôi miếu nhỏ để thờ, cầu mong cọp đừng đến quấy phá dân làng. Ngày nay, ngôi miếu này vẫn còn ở địa phương, bên trong có đắp nổi hình cọp trắng ở tư thế đứng nhìn ra, phía trước có đắp nổi hình đôi hạc đứng chầu và đôi câu đối: “Sơn tộc quần hùng giai thinh lịnh; Quân hầu thọ mệnh đái tư quyền”.

 Câu chuyện về bà Trần Thị Đệ đỡ đẻ cho cọp, cũng như tiếng tăm, đức độ của bà đã lan truyền trong dân gian, khu vực ngã ba sông nơi gia tộc bà sinh sống đã trở thành địa danh Ngã ba Bà Đệ, là nơi tiếp giáp giữa sông Bạch Ngưu ở đoạn chảy qua xã Tân Lộc và kinh Giồng Kè chảy ra Tắc Thủ. Ngày trước chỗ ngã ba này có dòng nước xoáy rất nguy hiểm, xuồng ghe đi qua đây thường gặp nạn nên dân thương hồ có lệ cúng vái cẩn thận khi đi ngang qua khu vực này.

Bên bờ sông còn có một ngôi đình cổ kính là Đình thần Tân Lộc, được Vua Tự Đức sắc phong vào năm Nhâm Tý -1852 (Tự Đức ngũ niên), dân địa phương quen gọi là “Đình Bà Đệ”. Vào các ngày 16 và 17 tháng 2 âm lịch hàng năm, tại Đình Bà Đệ có tổ chức lễ hội Kỳ Yên, cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, bá tánh an cư lạc nghiệp. Trong lễ hội Kỳ Yên có nghi thức rước sắc thần rất trang nghiêm. Các vị hương chức, hội tề (12 vị) thực hiện các nghi thức cúng bái để thỉnh sắc từ nơi lưu giữ đến Đình và tổ chức khán sắc (mở sắc ra xem) cho quan khách, nhân dân địa phương cùng xem và lên đèn thắp hương thành kính. Sau các nghi thức lễ là trò chơi dân gian được đông đảo người dân địa phương tham gia hưởng ứng. 

Ngày nay, khu mộ của bà Trần Thị Đệ và gia tộc họ Huỳnh vẫn được con cháu chăm nom thường xuyên. Khu mộ nằm bên bờ sông gần Ngã ba Bà Đệ (thuộc ấp 2, xã Tân Lộc, huyện Thới Bình) như chứng minh cho một câu chuyện ly kỳ nhưng có thật từ buổi đầu khai phá vùng đất mới. 

                                                                                             Bài và ảnh: HUỲNH THĂNG

 

Các tin khác